BiełOMO Siluet Elektro

czyli

Wilia nowoczesna?

Aparat kompaktowy Siluet Elektro produkowany był przez białoruskie zakłady BiełOMO w latach 1975 (1976?) - 1981. Obok Wilii Auto i Oriona EE był on trzecią pochodną popularnej manualnej Wilii wyposażoną w układ automatyki ekspozycji, w przeciwieństwie do selenowej Wilii Auto, a podobnie do Oriona EE, oparty o fotoelement CdS. Pierwotną nazwą aparatu była zresztą Wilia Elektro.
    Zewnętrznie Siluet wygląda praktycznie jak bliźniak Wilii – stąd też praktycznie wszystkie uwagi dotyczące konstrukcji, ergonomii i ogólnego użytkowania Wilii można odnieść i do niego. Siluet jest jedynie minimalnie większy, co wynika z dłuższej o kilka milimetrów obudowy obiektywu i nieznacznie cięższy. Jedynie metalowe wykończenie boków korpusu ma w Siluecie barwę czarną, miast chromu Wilii (acz pierwotna Wilia Elektro kolorystykę miała taką samą, jak i Wilia). Różnice zaczynają się dopiero w związku z zastosowaną automatyką.

Z lewej strony na dole korpusu znalazło się gniazdo baterii – przewidziano tu baterię 4RC53 o napięciu 5-6 V, jednak stosować można i pojedyncze zamienniki – cztery sztuki RC53, LR 9, L1560, PX625, czy jak tam jeszcze te baterie się nazywają. Kupić je można w każdym razie bez problemu, należy jednak dopchnąć je czymś metalowym (choćby trzema-czterema jednogroszówkami), bo cztery pojedyncze baterie są za krótkie jak na długość komory. Siluet był też przewidziany do stosowania alternatywnie baterii Mallory 7H34 i sprzedawano go w komplecie z odpowiednim dla niej adapterem. Niestety – pokrywka gniazda baterii jest chyba najsłabszym punktem aparatu – wkręca się ją za pomocą plastikowego gwintu o dużej średnicy i małym skoku, trudnego do użycia, stawiającego spory opór, a za to łatwego do uszkodzenia. A jeśli gwint się zerwie – powstaje zasadniczy problem choćby z otwarciem komory baterii.

Obiektyw pozostał ten sam – prosty, trójsoczewkowy tryplet Triplet 69-3 o ogniskowej 40 mm i maksymalnym otworze względnym 1:4, posiadający powłoki przeciwodblaskowe, z dwulamelkową migawką sektorową i czterolamelkową przysłoną umieszczonymi za ostatnią soczewką. Obudowa obiektywu uległa największym zmianom w porównaniu z manualną Wilią. Ponad przednią soczewką, wewnątrz gwintu filtra, pojawiło się okienko fotokomórki, zmienił się także układ pierścieni nastawczych. Umieszczony z przodu pierścień ostrości jest identyczny jak w Wilii, zaraz za nim umieszczono także skalę głębi ostrości – niestety, znów policzoną dla dużego krążka rozproszenia, wynoszącego aż 0,05 mm; stąd też dla uniknięcia przykrych niespodzianek warto posługiwać się znacznikami dla przysłony o stopień mniejszej od faktycznie nastawionej. Czyli jeśli ustawimy np. przysłonę 11, to głębię ostrości odczytujemy wg symboli dla przysłony 8.

Przy samym korpusie znalazł się teraz pierścień wyboru przysłony – bardzo zarazem wygodny, a pomiędzy nim a pierścieniem ostrości umieszczono wąziutki pierścień nastawiania czułości filmu – wyskalowany w zakresie 13-25 DIN i 16-250 GOST-ASA. Posiada on odpowiednie znaczniki dla obu skal, a wartości czułości naniesione zostały na pierścieniu przysłony – czułość ustawia się więc obracając pierścień czułości względem pierścienia przysłony (albo na odwrót), a przy późniejszym ustawianiu przysłony oba pierścienie obracają się już wspólnie (i uważać trzeba nieco, aby zmieniając przysłonę niechcący nie przestawić czułości). Obok wartości przysłon umieszczono ponadto zwyczajowe symbole warunków oświetleniowych (słońce, ciemne słońce, jasne chmury, ciemne chmury, deszcz) pomagające wybrać przysłonę odpowiednią dla danego oświetlenia.

Na dole obiektywu, z prawej strony, tam gdzie Wilia posiada dźwigienkę przysłon, znalazł się w Siluecie przełącznik trybów pracy. W pozycji A działa automatyka ekspozycji, piorunek to tryb do zdjęć z fleszem (stały czas 1/30 s i swobodnie wybierana przysłona), a B umożliwia uzyskiwanie dowolnie długich czasów w połączeniu z dowolną przysłoną. Niestety, Siluet nie posiada gniazda wężyka spustowego. Skrajna pozycja K, umieszczona obok A, w której przełącznika nie da się zablokować, służy do testowania baterii – jeśli jest ona sprawna, po przytrzymaniu dźwigienki w pozycji K wewnątrz celownika zapala się czerwona lampka.

Standardowym trybem fotografowania jest jednak A, automatyka. Co ciekawe, nie działa ona w banalnym pełnym programie, jak to zwykle proste kompakty mają w zwyczaju, ale w trybie preselekcji przysłony! Czyli pierścieniem na obiektywie ustawia się wybraną wartość przysłony, a aparat samoczynnie i bezstopniowo dobiera do tego czas naświetlania w zakresie od 1/250 s do aż 8 sekund. Jeśli po częściowym wciśnięciu spustu z prawej strony wewnątrz wizjera pojawi się na dole pomarańczowe światełko, oznacza to, że ustawiony czas naświetlania jest dłuższy niż 1/30 s i w celu uniknięcia poruszenia zdjęcia należy szerzej otworzyć przysłonę lub użyć statywu. Z kolei czerwone światełko u góry (to samo, co przy teście baterii) oznacza przy wciskaniu spustu, że niezbędny czas naświetlania musiałby być krótszy niż minimalne 1/250 s i w celu uniknięcia prześwietlenia zdjęcia należy mocniej domknąć przysłonę.

Siluet nie posiada żadnego włącznika – zawsze jest gotów do strzału, a obwód elektroniczny włącza się po prostu wciskając na spust – jak, nie przymierzając, w Zenicie 12XP. Układ pomiarowy, jakkolwiek precyzyjnie, bezstopniowo ustawia czas naświetlania, nie posiada niestety pamięci – i jeśli po częściowym wciśnięciu spustu przekadruje się zdjęcie, to czas naświetlania i tak dostosuje się do oświetlenia w chwili wyzwolenia migawki (ale pamiętać warto, że to konstrukcja sprzed lat z górą czterdziestu – a wtedy, a i wiele później, tak się po prostu robiło). Aparat nie posiada wprawdzie do tego korekcji ekspozycji jako takiej, ale bez problemu można posługiwać się w tym celu zmianą nastawionej czułości filmu – co np. w przypadku użycia filmu o czułości 100 ASA daje zakres korekcji od -1 do +3 EV, a więc całkiem wystarczający. Umieszczony na obiektywie pierścień czułości jest wtedy bardzo łatwy w obsłudze.

Dźwignia spustu jest wprawdzie znacznie dłuższa niż w Wilii, ale wyraźnie mniej wygodna – posiada znacznie większy skok i jest dość twarda, zwłaszcza przy długich czasach wymaga nieco uwagi i stabilnego trzymania aparatu. Celownik jest praktycznie identyczny Wilii – z czytelnymi ramkami wyznaczającymi kadr i znacznikami paralaksy dla odległości poniżej 3 m. Nie ma już w nim natomiast symboli przysłony, pojawiły się zaś z prawej strony wspomniane dwie żaróweczki kontrolne.

Bez baterii Siluet działa także, acz w bardzo ograniczonym stopniu, tym niemniej w awaryjnej sytuacji można pokusić się o wykonywanie nim wtedy zdjęć. Migawka sterowana jest najwyraźniej całkowicie elektronicznie i wobec tego realizuje bez zasilania, jak można ocenić na oko, wyłącznie najkrótszy czas ekspozycji, 1/250 s – także w trybie B i zdjęć z fleszem. Natomiast mechaniczna przysłona działa w pełnym zakresie.

Aparat sam w sobie jest przyjemny w obsłudze i wygodny w użytkowaniu – tutaj nie odbiega wszak zbytnio od siostrzanej manualnej Wilii. Niejakim, ale w sumie formalnym, brakiem może być brak wskazania wartości czasu albo przysłony w celowniku, czy też w ogóle parametrów ekspozycji (co udało się wszak zrealizować w należącym też do tej samej rodziny Orionie EE). Co jednak ważne – automatyka ekspozycji działa naprawdę dobrze, na materiale negatywowym dając prawidłowo, żeby nie rzec przyjemnie naświetlone zdjęcia, nawet w kłopotliwych, kontrastowych warunkach. Ograniczona do zakresu 9-13 EV ekspozycja w trybie ręcznym (flesza) nie pozwala, niestety, na wykonywanie zdjęć przy jasnym świetle przy czułościach powyżej 50 ASA. Z racji na stosunkowo ciemny obiektyw o dość krótkiej ogniskowej nie dokuczają nawet, podobnie jak i w Wilii, skutki kwadratowego otworu czterolamelkowej przysłony.

Jakkolwiek jednak Siluet dzieli z Wilią jej zalety, dzieli też i wady – do których należy taka sobie jakość wykonania i spory rozrzut jakościowy pomiędzy egzemplarzami (w jednym z testowanym przeze mnie Siluecie objawiający się zdecydowaną nieostrością prawej strony kadru), a do tego przede wszystkim nienajlepiej skorygowany obiektyw. Triplet 69-3 charakteryzuje się wprawdzie niezłą ostrością obrazu w centrum kadru, ale bardzo wyraźnie spadającą w narożnikach. Tylne umieszczenie przysłony i migawki skutkuje ponadto wyraźnym winietowaniem, objawiającym się silnym ściemnieniem narożników, acz – co ciekawe – w Siluecie bywa ono w niektórych sytuacjach (zda się, że zdjęć z bliska przy małym otworze przysłony) bardziej dokuczliwe niż w WIlii, objawiając się całkowicie zasłoniętymi narożnikami.

Tym niemniej, o ile trafi się na dobry egzemplarz, Siluet jest w swej klasie dość typowym, przyjemnym aparatem, dzięki preselekcji przysłony dającym jako takie możliwości kontroli parametrów ekspozycji, co wobec przyzwoitej pracy automatyki umożliwia wykonywanie poprawnie naświetlonych zdjęć.

Zalety:

+ zwarta budowa;

+ zasadniczo dobra ergonomia;

+ migawka sektorowa;

+ duży zakres czasów;

+ dość mała minimalna odległość ogniskowania;

+ wygodny i precyzyjny celownik ze znacznikami paralaksy;

+ synchronizacja flesza przez gorącą stopkę i gniazdko kabla;

+ działanie migawki bez zasilania, ograniczone, ale zawsze;

Wady:

- nienajlepsza korekcja obiektywu;

- jedynie czterolamelkowa przysłona;

- brak gniazda wężyka spustowego;

- brak samowyzwalacza;

- delikatna pokrywka baterii;

Dane techniczne:

Typ filmu: 135

Format klatki: 24x36 mm

Celownik: lunetkowy o powiększeniu 0,6x

Obiektyw: Triplet 69-3, 40 mm f/4

Kąt widzenia obiektywu: 57 stopni

Minimalna odległość ogniskowania: 0,8 m

Migawka: sektorowa, sterowana elektronicznie

Pomiar światła – zewnętrzny, fotokomórką CdS

Zakres czasów migawki: 8 s – 1/250 s, B

Zakres przysłon: 4 – 16

Zakres ekspozycji automatycznej: 1 – 16 EV

Zakres ekspozycji ręcznej: 9 - 13 EV

Zakres czułości błony: 16-250 GOST-ASA (13-25 DIN)

Synchronizacja z fleszem: pełna

Transport filmu: ręczny

Gwint filtra: 46x0,75 mm

Gwint statywowy: 1/4"

Zasilanie: 4RC53, 4x PX625

Wymiary: 126x80x70 mm

Masa: do 410 g

LC-A

czyli

A mogło być tak zwyczajnie

Automatyczny aparat kompaktowy LOMO Compact Automat (ros. ЛОМО Компакт Автомат [łomo kompakt awtomat]) - w skrócie LC-A (ЛК-А) - wszedł do produkcji w leningradzkich zakładach ŁOMO w roku 1983 i wytwarzany był do końca lat osiemdziesiątych. Jak to się często w ZSRR zdarzało, nie był on oryginalną radziecką konstrukcją, a jedynie naśladownictwem produktu zagranicznego - w tym przypadku japońskiej cosiny CX-2. Zmodyfikowaną wersją aparatu był stosunkowo nieliczny model LC-M (ЛК-М), w którym dodano gniazdo wężyka spustowego, zrezygnowano natomiast z kontrolki stanu baterii, dzięki czemu aparat zasilany był dwoma, a nie trzema ogniwami. W roku 1991 LC-A został jakoby odkryty w Pradze przez wiedeńskich studentów, stając się impulsem do powstania rok później Lomographic Society (Towarzystwa Łomograficznego), propagującego tyleż spontaniczną co tanioefekciarską i snobistyczną fotografię "artystyczną" podbudowaną rozbuchaną filozofią, w czym trudno się nie dopatrzeć wyraźnych pobudek komercyjnych, zwłaszcza mając na uwadze ceny po jakich LS oferuje adeptom łomografii odpowiedni sprzęt fotograficzny. Przedstawicielom LS udało się nawet namówić zakłady ŁOMO do wznowienia wytwarzania aparatu. Gdy w roku 2005 fabryka musiała z przyczyn programowych zaprzestać produkcji LC-A, z inicjatywy LS aparat skopiowany został w Chinach i wszedł tam do produkcji jako LC-A+, posiadając tym razem w wielokrotną ekspozycję, gniazdo wężyka spustowego, szynę do mocowania nasadek przed obiektywem i zakres czułości rozszerzony do 1600 ASA, ale za to brak jest możliwości ręcznego doboru otworu przysłony, a korpus wykonano z gorszej jakości plastiku. W niewielkiej ilości wytwarzany jest też model LC-A+RL wypoasażony w oryginalny rosyjski obiektyw montowany nadal przez ŁOMO w St. Petersburgu - niewielka produkcja obiektywów ogranicza wytwarzanie tej wersji do 500 sztuk miesięcznie. Obie wersje sprzedawane są (czy były) przez LS za skrajnie wygórowane ceny - odpowiednio 250 i 280 EUR lub USD za podstawowy zestaw. Powstały także w późniejszym okresie łomograficzne wersje pochodne aparatu - LC-Wide (LC-W) z obiektywem o ogniskowej 17 mm, umożliwiający wykonywanie zdjęć w formatach 24x36 mm, 24x24 mm i 18x24 mm (w cenie 349 euro) oraz LC-A 120 na błonę zwojową typu 120, z obiektywem o ogniskowej 38 mm (odpowiednik 20 mm dla małego obrazka), kosztujący 399 euro.

LC-A wzięty do ręki robi bardzo pozytywne wrażenie. Aparat jest zwarty i solidny, o rzetelnej obudowie z plastiku i metalu; kształtem zawsze kojarzył mi się z zenitem pozbawionym obiektywu... Jest też bardzo mały - co trudno uznać za wadę.

Na spodniej stronie obudowy obiektywu znajduje się wygodny suwak, za pomocą którego przesuwa się blaszane zasłonki obiektywów zdjęciowego i celownika - w pozycji zasłoniętej zablokowany zostaje także spust migawki, a aparat staje się naprawdę pancerny; tak naprawdę można by nosić go bez futerału, co jednak nie jest najlepszym pomysłem choćby ze względu na kurz.

Umieszczony centralnie nad obiektywem celownik Albada posiada wyraźne ramki wskazujące kadr, wraz ze znacznikiem paralaksy dla odległości 0,8 m. W górnej części celownika znajdują się dwie czerwone diody - lewa z nich pełni rolę kontrolki baterii i zapala się przy każdym naciśnięciu na spust, prawa ostrzega, że czas ekspozycji ustawiony przez automatykę jest dłuższy niż 1/30 s. W dolnej części celownika znalazła się ruchoma wskazówka, ukazująca aktualnie nastawioną odległośc zdjęciową - sugestywne piktogramy, znane choćby ze smien, odpowiadają dystansom 0,8 m, 1,5 m, 3 m i nieskończoności.

Na górze korpusu zlokalizowano z prawej strony automatycznie resetujący się licznik zdjęć oraz spust migawki. Spust nie jest, niestety, zbyt wygodny - dość niewielki, wymaga do tego raczej głębokiego wciśnięcia, co nieść może ryzyko poruszenia zdjęcia. Ale da się do tego przywyknąć. Po lewej stronie znajduje się składana korbka zwijania powrotnego, pełniąca jednocześnie rolę zamka tylnej ścianki - w celu otwarcia aparatu należy ją wyciągnąć do góry, podobnie jak np. w zenicie 12XP.

Centralnie na aparacie umieszczono szynę do montażu flesza wyposażoną w kontakt symchronizacyjny (gorącą stopkę). Znajduje się ona niedaleko spustu, co rodzi pewien problem - na aparacie montować można jedynie flesze o wąskich obudowach lub ze stosunkowo wysokimi stopkami, w przeciwnym bowiem razie (np. w przypadku popularnych w epoce unomatów 20B czy B24) nisko osadzony korpus flesza zasłania sobą spust i uniemożliwia jego dosięgnięcie palcem! W ostateczności można zamontować flesz na dodatkowej kostce przejściowej, co nie wpływa jednak pozytywnie na pewność jego osadzenia. Do tego małe rozmiary aparatu sprawiają, że z większymi lampami błyskowymi staje się on niezbyt poręczny. W ZSRR powstały skądinąd, niechybnie z myślą o LC-A, malutkie flesze bateryjne - Elektronika FE-26 i FE-28, zgrabnie się z aparatem komponujące.

Transport filmu realizowany jest za pomocą pokrętła zlokalizowanego z prawej strony korpusu - może nie najszybsze rozwiązanie, ale całkiem wygodne i w tej klasie aparatów standardowe. No i małe zaskoczenie - od spodu korpusu zlokalizowano kontakty elektryczne i sprzęgło do mechanicznego windera! Niestety, winder ten nigdy nie został wyprodukowany... Na dole znajduje się też przycisk odblokowujący zębatkę do powrotnego zwijania filmu oraz komora mieszczącą trzy 1,5 V pastylkowe bateryjki alkaliczne LR-44 zasilające aparat.

LC-A wyposażony został w obiektyw Minitar-1 o ogniskowej 32 mm i maksymalnym otworze względnym 2,8, charakteryzujący się prostą konstrukcją optyczną - tworzą go ledwo cztery pojedyncze soczewki. Ostrość ustawiana jest ręcznie za pomocą niewielkiej acz wygodnej dźwigienki z lewej strony obudowy obiektywu - posiada ona opisaną w metrach skalę ostrości odpowiadającą piktogramom widocznym w celowniku i zaskakuje w tychże położeniach; oczywiście można ją ustawiać i na wartościach pośrednich. Obiektyw, jak na mały kompakt przystało, nie posiada możliwości zastosowania filtrów, ani osłony przeciwsłonecznej, osadzony jest jednak dość głęboko w korpusie, co zapewnia mu jako takie wysłonięcie. Niestety - obiektyw jest bez wątpienia najsłabszym elementem aparatu, rzutującym na jego przydatność do wykonywania zdjęć - tak prosta i niewyrafinowana konstrukcja po prostu się w tym przypadku nie sprawdziła. Bez dwóch zdań, skorygowany jest po prostu bardzo słabo - o ile ostrość w centrum kadru jest bardzo dobra, to ku brzegom spada już znacznie, zwłaszcza przy większych otworach przysłony. Do tego Minitar-1 bardzo wyraźnie i silnie winietuje (do tego stopnia, że winietowanie wspomniane jest w instrukcji obsługi i określone jako dopuszczalne w tej klasie aparatów), ściemnienie brzegów rozciąga się dość głęboko w kadr, a co ciekawe przy przysłonie 16 objawia się całkowite zaciemnienie narożników klatki, wyglądające niczym np. winietująca osłona przeciwsłoneczna! No i na koniec - dystorsja; obiektyw wykazuje do kompletu swych wad wyraźną dystorsję poduszkowatą, co w zasadzie dyskwalifikuje go do fotografowania motywów prostoliniowych. Szkoda, bo poza tym aparat jest naprawdę fajny...
Elektronicznie sterowana migawka centralna posiada dwie lamelki i realizuje zakres czasów od 1/500 s do imponujących 2 s, a zakres przysłon wynosi 2,8 - 16. Jeśli o charakterystykę programu chodzi, to jak mniemam, przy czasach dłuższych niż 1/30 s lub 1/60 s, tj w zakresie od 2 do 8 lub 9 EV, regulowany jest jedynie czas ekspozycji przy pełnym otworze przysłony, następnie zaś następuje równoczesne bezstopniowe przymykanie przysłony i skracanie czasu naświetlania do ich minimalnych wartości przy 17 EV. Ekspozycja mierzona jest za pomocą fotokomórki CdS zlokalizowanej za malutką soczewką na korpusie po lewej stronie obudowy obiektywu - wbrew pozorom jest to miejsce dość bezpieczne i nie grozi jej przypadkowe zasłonięcie ręką. Obok fotokomórki znajduje się okienko czułości filmu i niewielkie, niewygodne pokrętełko służące do jej wprowadzania - dostępne są wartości 25, 50, 100, 200 i 400 ASA. Po przeciwnej stronie obiektywu zlokalizowano dźwigienkę wyboru trybu ekspozycji - w położeniu A działa pełna automatyka ekspozycji, zaś w położenia 2,8, 4, 5,6, 8, 11 i 16 pozwalają wykonywać zdjęcia z daną wartością przysłony przy stałym czasie otwarcia migawki 1/60 s - służą one w założeniu do wykonywania zdjęć z fleszem (wyłącznie elektronowym). Skok tej dźwigni jest jednak niewielki i ustawienie pożądanej wartości przysłony wymaga nieco uwagi. LC-A nie posiada blokady ani korekty ekspozycji, jednakże w razie potrzeby można korektę wprowadzać odpowiednio przestawiając czułość filmu - niestety, tym małym, niewygodnym pokrętełkiem. Przyznać trzeba, że mimo swej prostoty, pomiar ekspozycji działa naprawdę dobrze i można na nim polegać, a w sytuacjach trudnych zawsze można zastosować ekspozycję ręczną (zakres nastaw ręcznych umożliwia bezproblemowe stosowanie filmów o czułości do 100 ASA, przy wyższych czułościach zdjęcia wykonywane w pełnym świetle słonecznym będą prześwietlone). Duży zakres czasów migawki zachęca do wykonywania zdjęć przy niskim poziomie oświetlenia zastanego - cóż jednak z tego, skoro do aparatu nie ma gdzie wkręcić wężyka spustowego...

LC-A z fleszem Elektronika FE-26.

Reasumując - trzeba przyznać, że LC-A jest bardzo zgrabnym i poręcznym aparatem. Niewielkie wymiary i solidna budowa sprawiają, że praktycznie zawsze można mieć go ze sobą. Możliwości fotograficzne oferuje spore, trzeba mieć tylko na uwadze, że jest to konstrukcja dość stara, co rzutuje np. na brak blokady ekspozycji - acz mimo tego aparat radzi sobie z doborem naświetlania naprawdę dobrze. Zaletą jest też  duży zakres czasów otwarcia migawki i szerszy niż zazwyczaj w tej klasie kąt widzenia obiektywu, choć ustawianie ostrości w niektórych sytuacjach, zwłaszcza zdjęć z bliska w słabych warunkach oświetleniowych, może być cokolwiek zbyt uproszczone. Niestety - obiektyw jest też największą z wad LC-A, na skutek swej niskiej jakości optycznej - słabej ostrości brzegowej, bardzo silnego winietowania i dystorsji. Z tej też przyczyny Lomo Compact Automat nadaje się moim zdaniem głównie do wykonywania zdjęć pamiątkowych o charakterze towarzyskim... Naprawdę szkoda, bo LC-A z dobrym obiektywem byłby zaiste znakomitym w swej klasie i dość wszechstronnym aparatem (co ciekawe, właśnie wady optyczne "legendarnego" obiektywu, ze szczególnym uwzględnieniem winietowania, służą Lomographic Society do budowania kultu LC-A).
A tak, lepiej już chyba zainwestować w aparat pokroju Zorki 10 czy innego FEDa 35A...

Zalety

+ małe wymiary, zwarta budowa;
+ solidna konstrukcja;
+ intuicyjna obsługa;
+ jasny szerokokątny obiektyw;
+ duży zakres ekspozycji;
+ dobry pomiar światła;
+ dość mała minimalna odległość ogniskowania;

Wady

- słabo skorygowany obiektyw z dokuczliwym winietowaniem i dystorsją;
- niezbyt wygodny spust migawki;
- niewygodna zmiana czułości filmu;
- brak gniazda wężyka spustowego (nie dotyczy wersji LC-M, LC-A+ i LC-A+RL);
- utrudnione użycie niektórych modeli lamp błyskowych;
- brak samowyzwalacza;

Dane techniczne LC-A:

Typ filmu: 135
Format klatki: 24x36 mm
Celownik: lunetkowy
Obiektyw: Minitar-1, 32 mm, f/2,8
Kąt widzenia obiektywu: 68 stopni
Minimalna odległość ogniskowania: 0,8 m
Migawka: centralna; w trybie automatycznym sterowana elektronicznie
                w trybie ręcznym stały czas otwarcia 1/60 s
Pomiar światła: zewnętrzny, fotoelementem CdS
Zakres czasów migawki: 2 s – 1/500 s
Zakres przysłon: 2,8 – 16
Zakres ekspozycji w trybie automatycznym: 2 – 17 EV
Zakres ekspozycji w trybie ręcznym: 9 – 14 EV
Zakres czułości błony: 25 – 400 ASA
Synchronizacja z fleszem: 1/60 s, stały
Transport filmu: ręczny, teoretycznie mechaniczny z opcjonalnym winderem
Gwint statywowy: 1/4"
Wymiary: 107 x 68 x 43,5 mm
Masa: 250 g

Zorkij 10

czyli

Duch ery kosmicznej

Wprowadzony na rynek w roku 1964 Zorki 10, w wersji rosyjskiej Зоркий [zorkij] 10, jest pierwszym radzieckim aparatem z automatyką ekspozycji. Zrywa zupełnie – tak pod względem wyglądu, jak i filozofii działania - z dotychczasową linią leicopodobnych aparatów Zorka. Jest wprawdzie nadal aparatem dalmierzowym, ale posiada niewymienny obiektyw, awangardową stylistykę – no i automatykę naświetlania. Ale znów, jak to na serię Zorki przystało, nie jest to konstrukcja czysto radziecka, a jedynie – tak pod względem stylistycznym, jak i funkcjonalnym - klon japońskiego Ricohmatica 35.

Zorki 10 produkowany był w latach 1964-1978 fabrykę KMZ w Krasnogorsku, która wytworzyła 332 144 egzemplarzy.

Uproszczoną odmianą był model Zorki 11, pozbawiony dalmierza, za to z piktograficzną skalą odległości – w latach 1964-1966 wyprodukowany w ilości ok. 60 000 sztuk.

Ale przejdźmy do konstrukcji... Pierwsze wrażenie jest niesamowite – aparat wygląda po prostu kosmicznie! Błyszczący metal, niezwykle czyste, ascetyczne linie, solidna budowa. Wzięta do ręki zorka 10 okazuje się zaskakująco ciężka, ale i solidna – konstrukcja to rzetelny metal, jak to się kiedyś zwykło aparaty budować. Przednia ścianka korpusu w kolorze matowej stali nierdzewnej, tylna i spód – czarnego lakieru. Obiektyw błyszczy intrygująco polerowanym metalem i soczewkami światłomierza. Czyste linie aparat zawdzięcza między innymi schowaniu niektórych elementów sterujących na spodniej stronie korpusu – na górze mamy jedynie szynę do lampy! Gładki prostokątny korpus, pozbawiony jakichkolwiek okładzin, jednak źle się trzyma, jest ciężki, śliski, ale specjalny dopasowany skórzany futerał znacznie chwyt poprawia.

Zorki 10 jest w założeniu prostym w obsłudze aparatem kompaktowym – ekspozycja kontrolowana jest całkowicie automatycznie, zaś ostrość nastawiana za pomocą dalmierza o bazie 38 mm.

Z lewej strony korpusu, zaraz na jego skraju umieszczony został celownik lunetkowy - takie położenie wymaga jednak nieco przyzwyczajenia przy kadrach pionowych. Nie posiada on niestety korekcji dioptrycznej, ale umożliwia dokładne i wygodne kadrowanie – niestety, tylko bez okularów. W celowniku, o cokolwiek fioletowawym zabarwieniu obrazu, widoczne są ramki wyznaczające kadr wraz ze znacznikami paralaksy dla odległości 1,5 m, w centrum znajduje się wyraźnie widoczne seledynowe pole dalmierza, zaś w dolnej części wskazówka pokazująca orientacyjnie nastawioną ekspozycję. Czerwone pole po lewej stronie informuje o za niskim poziomie oświetlenia, zaś trójkątny znaczek po prawej (nie wiedzieć czemu umieszczony na górze) o czasie migawki 1/200 s.

Ostrość ustawiana jest za pomocą obrotowego pierścienia z niewielką dźwignią obsługiwaną lewą ręką – rozwiązanie bardzo szybkie, ale i niezbyt dokładne: pierścień ma bardzo niewielki zakres obrotu, ok. 60 stopni, stąd też precyzyjne ustawienie ostrości na małą odległość może być nieco kłopotliwe. Niestety – minimalna odległość ogniskowania to aż 1,5 m – trochę dużo jak na taki popularny aparat. Na pierścieniu naniesiono uproszczoną skalę ostrości 1,5, 2, 3, 5 i 10 m oraz ∞, brak natomiast oznaczenia głębi ostrości (co raczej nie powinno dziwić ze względu na brak informacji o otworze przysłony).

Dźwignia naciągu filmu umieszczona została niebanalnie – od przodu na spodzie z lewej strony korpusu, stąd też obsługiwana jest lewą ręką. Jedni ją lubią, inni narzekają. Ale w moim odczuciu nie jest zbyt wygodna – zwłaszcza, że wymaga oderwania ręki od dźwigni pierścienia ostrości, a potem trzeba jej szukać z powrotem. Licznik zdjęć umieszczono na spodniej stronie korpusu – ponownie niezbyt funkcjonalne rozwiązanie, podyktowane raczej estetyką. Resetuje się on samoczynnie przy otwarciu tylnej ścianki i – co ciekawe – odlicza zdjęcia wstecznie, od 36 do 1. A co, jeśli do aparatu założymy film powiedzmy 24-klatkowy? Ano problem – trzeba liczyć do 12. Obok licznika umieszczono przycisk odblokowujący zębatkę do zwijania powrotnego, zaś samo zwijanie realizowane jest za pomocą wysuwanego pokrętła, także zlokalizowanego na spodzie korpusu. W celu wysunięcia pokrętła należy nacisnąć palcem jego moletowaną powierzchnię i przekręcić je o ćwierć obrotu przeciwnie do zaznaczonego strzałką kierunku zwijania filmu - wtedy pokrętło wyskoczy samoczynnie pod wpływem sprężyny.

Na bocznej prawej ściance korpusu znajduje się zamek tylnej ścianki, otwieranej zawiasowo w lewo. Film transportowany jest takoż w lewo, przeciwnie niż zwykle się przyjęło, a co wynika z nieortodoksyjnej lokalizacji dźwigni naciągu. Kasetę wkłada się do aparatu po jeszcze dalszym wyciągnięciu w dół do oporu pokrętła zwijania powrotnego, zaś końcówkę filmu wsunąć należy w niewygodną i niepewną szczelinę w szpuli odbiorczej.

Zorki 10 wyposażony jest w obiektyw Industar 63 o ogniskowej 45 mm i maksymalnym otworze względnym 1:2,8 – czterosoczewkowy tessar (jak wszystkie industary). Szczerze mówiąc, mógłby on być w tej klasie sprzętu nieco krótszy – tak choćby 40 mm. Oferuje  jednak dobrą i wyrównaną w kadrze jakość obrazu, może z minimalnym spadkiem rozdzielczości w samych narożnikach - wg literatury z epoki rozdzielczość wynosi 40 linii/mm w środku kadru i 30 linii/mm na brzegach, co czyniłoby z niego jeden z najlepszych pod względem ostrości radzieckich obiektywów tego okresu.

Winietowanie nie jest widoczne, natomiast zaskakuje jak na taką niewyszukaną ogniskową bardzo wyraźna dystorsja beczkowata.

Migawka centralna typu FZA-18 posiada pięć lamelek i pełni jednocześnie rolę przysłony. Czasy otwarcia wynoszą 1/30 – 1/250 s (lub aż do 1/500 s - w znanych mi książkach i instrukcjach obsługi występują obie wartości najkrótszego czasu, acz wszystkie instrukcje podają zgodnie 1/250 s) oraz B, zaś zakres przysłon 2,8 – 22. Z przedniej części obiektywu, obok soczewki, umieszczony jest selenowy element światłoczuły światłomierza sterującego ekspozycją – niestety, zużywający się z wiekiem, co wpływa na funkcjonowanie aparatu (ale też automatyka działa bez jakiegokolwiek zasilania!). Z tym, że mój trzydziestojednoletni aparat naświetla kolorowe negatywy w zasadzie bez zarzutu - no może na upartego można ustawić czułość filmu minimalnie, rzędu 0,5 EV, wyższą od rzeczywistej.

Standardowy gwint filtra M52x0,75 umożliwia montowanie filtrów (których krotność jest od razu uwzględniana przez znajdujący się za nimi element światłoczuły) oraz osłony przeciwsłonecznej. Tę ostatnią naprawdę warto zakładać, jako że światłomierz wykazuje znaczną wrażliwość na światło przednio-boczne padające spoza kadru, mogące znacznie zafałszować ekspozycję. Osłona przeciwsłoneczna przesłania wprawdzie częściowo okienko światłomierza, ale jego używanie jest nadal możliwe. Ekspozycja ustawiana jest automatycznie w zakresie 8-18 EV, poprzez jednoczesną płynną, bezstopniową zmianę wartości czasu migawki i otworu przesłony – od 1/30 s i 1:2,8 przy 8 EV do 1/250 s i 1:22 przy 17 EV (ewentualnie 1:22 i 1/500 s dla 18 EV). Przykładowo dla 15 EV (film 100 ASA i pełne oświetlenie słoneczne) wynosi 1/288 s i 1:12. Wskazówka w wizjerze pokazuje, jak wspomniano, orientacyjną wartość ekspozycji – gdy wskazanie wypada na czerwonej kresce, poziom oświetlenia jest za niski dla automatyki aparatu (poniżej 8 EV), prawy skraj czerwonej kreski odpowiada czasowi 1/30 s (8 EV), zaś trójkątny znaczek – 1/200 s (tj. ok. 14,5 EV, czyli ekspozycji w pełnym słońcu przy błonie czułości 80 ASA, co zarazem pozwala na sucho ocenić prawidłowość działania automatyki). Wychylenie wskazówki poza trójkącik wskazuje na czas ekspozycji poniżej 1/200 s. Światłomierz, jak to światłomierze selenowe mają w zwyczaju, działa non stop, niezależnie od jakichkolwiek nastaw aparatu.

Czułość filmu wprowadzana jest pierścieniem wyskalowanym w jednostkach ASA (20, 40, 50, 80, 100, 160, 250, 320) oraz DIN (14, 17, 18, 20, 21, 23, 25, 26) – zakres obecnie nieco archaiczny; wcześniejsze serie posiadały zamiast jednostek ASA skalę od 16 do 250 GOST. Z prawej strony obiektywu umieszczona jest raczej wygodna dźwignia spustu migawki, o jednakże długim skoku i dość twarda. Dlatego przy długich czasach otwarcia migawki - opodal 1/30 s -  konieczna jest pewna uwaga i stabilność chwytu, aby nie poruszyć zdjęcia. Przyzwyczaić się też trzeba się do jej specyficznego działania – przy powolnym naciskaniu mechanizm wydaje kolejno dwa "cyknięcia" – wyzwolenie migawki to dopiero to drugie!

Aparat, choć nie wspomniano o tym w instrukcji, z racji na zasadę działania zderzakowego mechanizmu światłomierza posiada blokadę ekspozycji - w trakcie wciskania spustu mechanizm światłomierza zostaje w pewnym momencie zablokowany jeszcze przed wyzwoleniem migawki (co dostrzec można po znieruchomieniu wskazówki w celowniku) i zdjęcie można przekadrować przy zachowaniu ustalonego naświetlenia. Aby skorzystać z tej metody najlepiej wciskać spust odpowiednio powoli, aby nie przeoczyć momentu zablokowania ekspozycji zanim wykonane zostanie zdjęcie. Zorkij 10 nie posiada natomiast korekcji ekspozycji jako takiej, ale w razie potrzeby, np. w przypadku kontrastowego motywu zdjęcia, można jej dokonać poprzez odpowiednie przestawienie czułości filmu.

Po prawej stronie obiektywu zlokalizowano kolejne trzy dźwigienki sterujące. Dolna przełącza tryb ekspozycji – w położeniu A działa automatyka migawki, zaś w kolejne położenia 2,8, 4, 5,6, 8, 11, 16 i 22 umożliwiają wykonanie zdjęcia przy danej liczbie przysłony i czasie otwarcia migawki 1/30 s (lub B), co przeznaczone jest zasadniczo do zdjęć z fleszem. Przełącznik ten nie jest, znów niestety, zbyt wygodny – zakres ruchu jest niewielki, krok pomiędzy poszczególnymi wartościami jest minimalny, a ich precyzyjne ustawienie może stwarzać problemy, zwłaszcza w ciemności – także dlatego, że wskaźnik wartości na dźwigni umieszczony jest od strony korpusu. Synchronizacja flesza odbywa się za pomocą kabla, podłączanego do gniazdka na przedniej ściance aparatu.

Powyżej znajduje się dźwignia mechanicznego samowyzwalacza – w położeniu zwolnionym oznaczona literą X, w naciągniętym – V. Samowyzwalacz włączać należy przy napiętej migawce, uruchamia się go następnie naciśnięciem na spust. Czas opóźnienia wynosi 8-15 s. Ekspozycja przy zdjęciach z samowyzwalaczem ustalona zostaje w chwili jego uruchomienia (naciśnięcia na spust), uważać więc trzeba aby nie zasłonić wtedy fotoelementu światłomierza, a także aby warunki oświetleniowe nie uległy zmianie do czasu wyzwolenia migawki. Samowyzwalacz nie działa ponadto przy czasie B.

Ostatnia dźwignia służy, po przesunięciu w prawo, do włączania czasu B – przysłonę wybiera się wtedy dźwignią trybu ekspozycji. Włączenie czasu B samoczynnie przestawia aparat z trybu A na przesłonę 2,8, (choć używać można oczywiście pełnego zakresu od 2,8 do 22) zaś ponowne ustawienie trybu A powoduje automatyczne wyłączenie czasu B. No ale, niestety (to chyba najczęściej używane słowo w tej recenzji?!), pomimo posiadania czasu B, do aparatu nie ma gdzie wkręcić wężyka spustowego!

Do Zorki 10 dopasowany jest konwencjonalny i solidny skórzany futerał zapinany na zatrzask, w kolorze czarnym lub brązowym – dość jednak specyficzny ze względu na takoż specyficzną konstrukcję aparatu. Z przodu na dole posiada wycięcie na dźwignię naciągu, zaś od dołu otwory pozwalające obserwować licznik klatek oraz pokrętło zwijania powrotnego (to ostatnie umożliwia kontrolę prawidłowości transportu filmu). Górną część futerału można odczepić, co zwiększa wygodę korzystania z aparatu w futerale i zmniejsza ryzyko przypadkowego zasłonięcia obiektywu (jak wspomniano, goły aparat jest niewygodny w trzymaniu – nie ma też gdzie zamocować doń paska). Praktycznym drobiazgiem, niegdyś praktykowanym, jest umieszczenie gwintu statywowego w główce śruby mocującej aparat w futerale.

Ocena aparatu nie wypada w obecnych czasach zbyt dla niego korzystnie. Niewątpliwie jest to  atrakcyjny obiekt kolekcjonerski, dzięki niezwykle atrakcyjnej stylistyce i oryginalnym rozwiązaniom konstrukcyjnym – piękna conversation piece. W pełni metalowa konstrukcja jest zwarta i solidna. Kultura pracy podstawowych mechanizmów – dźwigni naciągu, spustu migawki, regulacji ostrości budzi najwyższy szacunek. Po prostu przyjemnie coś takiego posiadać. Natomiast wykonywanie zdjęć za pomocą Zorki 10 to już inna sprawa. Raz, że starzejący się selenowy światłomierz, skądinąd z założenia niezbyt dokładny (acz sprawdzający się na negatywach całkiem dobrze!), stawia użyteczność aparatu pod znakiem zapytania, a dwa, że jest to – o czym trzeba pamiętać – jednak automatyczny aparat kompaktowy (jakkolwiek duży i ciężki), najlepiej sprawdzający się przy pracy w trybie automatycznym. Jeśli chcemy wyjść ponad to, ergonomia przełączników – zwłaszcza trybu ekspozycji – jest kiepska, brak możliwości użycia wężyka spustowego; nawet pokrętło zwijania powrotnego jest niezbyt wygodne, a umieszczony od spodu licznik zdjęć – kłopotliwy. Tym niemniej, po odrobinie oswojenia się z tą konstrukcją, zorką 10 można jak najbardziej wykonywać udane zdjęcia – a niezłej jakości obiektyw tylko do tego zachęca, może tylko dystorsja przeszkadzać będzie przy motywach prostoliniowych.

  

Zalety:

+ solidna budowa;

+ dobra jakość obrazu;

+ niezły pomiar światła;

+ czytelny celownik;

+ duży zakres przysłon;

+ orientacyjne wskazanie wartości ekspozycji;

+ działanie bez zasilania;

Wady:

- światłomierz selenowy;

- wyraźna dystorsja beczkowata;

- duża minimalna odległość ogniskowania;

- nienajlepsza ergonomia przełącznika trybów naświetlania;

- długa droga spustu;

- nieco archaiczny zakres czułości filmu, do zaledwie 320 ASA;

- brak gniazda wężyka spustowego;

- brak pamiętnika rodzaju filmu;

Dane techniczne:

Typ filmu: 135

Format klatki: 24x36 mm

Celownik: lunetkowy, sprzężony z dalmierzem

Powiększenie celownika: 0,65x

Baza dalmierza: 38 mm

Obiektyw: Industar 63, 45 mm 1:2,8

Kąt widzenia obiektywu: 51,3 stopnia

Minimalna odległość ogniskowania: 1,5 m

Migawka: centralna; w trybie automatycznym sterowana elektronicznie

                            w trybie ręcznym czas otwarcia 1/30 s lub B.

Pomiar światła: zewnętrzny, fotoelementem selenowym

Zakres czasów migawki: 1/30 s – 1/250 (1/500?) s, B

Zakres przysłon: 2,8 – 22

Zakres ekspozycji automatycznej: 8 – 17 (18?) EV

Zakres ekspozycji ręcznej: 8 – 14 EV

Zakres czułości błony: 20 – 320 ASA (14 – 26 DIN, 16 – 250 GOST)

Synchronizacja z fleszem: 1/30 s

Transport filmu: ręczny

Samowyzwalacz: mechaniczny, opóźnienie 8-15 s

Gwint filtra: M52,5 x 0,75

Gwint statywowy: 1/4" lub 3/8” (zależnie od okresu produkcji)

Wymiary: 129 x 77 x 76 mm

Masa: 750 g

Słonecznym wieczorem

czyli

Inne miejsce, inni ludzie, inny czas

Trudno odtworzyć myśli chwili, w której 34 lata temu naciskałem spust spust aparatu, w kończącym się dniu wakacyjnej wycieczki. Dlaczego wtedy? Dlaczego tutaj? 

Który z elementów był tym decydującym? Może jeden, może wiele z nich tworzących finalną kompozycję, mówiącą - teraz. Może to i ważne, może nie.
Tak pozostało. Świadectwo.

Świat był poukładany, wszystko miało swoje miejsce, swą nazwę, cel i przyszłość, przyczynę i skutek. Znajomi mieli nazwiska, wspólne sprawy i własne problemy, sympatie i antypatie. Wszystko składało się na rzeczywistość, niczym elementy elementy idealnie spasowanej układanki. Tak było, tak mogło być.
Ludzie rozeszli się do swoich spraw, problemów, do swojego życia. Niektórych z nich jeszcze spotkaliśmy, innych może i mieliśmy spotkać. I tych dziadków z wnukiem, którzy nie byli przecież wtedy obcy. Wrócili gdzieś daleko, i jeszcze dalej.

Czas popłynął swoim torem, rozdmuchując pył przeszłości, pokazując inne oblicze rzeczywistości, może i boleśnie inne -  i płynąć będzie przecież i dalej. Czy właśnie tak miało być? Może. A czy musiało?

Dziś pozostały już tylko wyblakłe, pożółkłe odbitki pół pocztówki, z których z trudem odzyskać się daje choć śladowe wyobrażenie dawnych kolorów. Niedoskonałe wspomnienie minionej chwili, zazębiające się z pamięcią, czasem ją wyręczające, a czasem wprawiające w zakłopotanie swą niespodziewaną sprzecznością z tym, co przecież powinno być.

I tylko słońce wciąż zachodzi nad rozświetlonym blaskiem morzem, rzucając długie cienie na kamienie chodnika. A wszystko potoczyło się dalej, gdzieś daleko, i gdzieś bardzo blisko, w nieświadomości niewiedzy, plątaninie domysłów, i refleksji tego co bliskie..

Tak zwyczajnie, tak po prostu.

I tak dawno.

Nie było - nie ma - nie będzie

czyli

Już tylko pamięć 

W dzisiejszych czasach cyfrowej łatwości egzystencji fotografujemy dużo, łatwo i pozornie za darmo. Fotografujemy wszystko i cały czas, pozostawiając mniej lub bardziej precyzyjny i wyczerpujący obraz codzienności..

Acz dwadzieścia czy więcej lat temu nie było to takie oczywiste. Znakiem czasów było raczej bardzo oszczędne gospodarowanie materiałami  fotograficznymi - choćby i trywialnym Foto 65 w osobliwej postaci ładunku dziennego na szpuli 635. Nieraz z całodziennej wycieczki krajoznawczej przywoziło się dosłownie kilka zdjęć. Trudno nawet do końca powiedzieć, na ile był to rezultat faktycznej oszczędności, a na ile rygorystycznie pojmowanej samokontroli, może też po prostu swego rodzaju uwarunkowania kulturowego, niezwykłego pstrykaniu na prawo i lewo, jak leci.

W pamięci pozostało i niejedno niezrobione zdjęcie. Motyw, myśl, chwila decyzji... nie, nie warto. Z perspektywy upływającego czasu decyzja taka nieraz nie jawi się już taką oczywistą. Czego było żal, jednej jedynej klatki na najtańszym czarno-białym filmie? Czy może raczej zbyt wysoko postawiona była poprzeczka samokrytycyzmu?
Jak by nie było, zdjęcia nie ma - i czasem żal, zwłaszcza z perspektywy kilkunastu czy dwudziestu i więcej lat. Żal pamięci, żal minionego świata, który nie wróci. Zwłaszcza tych miejsc, których już nie ma w jakiejkolwiek postaci.
A może właśnie najbardziej brak mi dzisiaj takich zwykłych, najzwyklejszych pamiątkowych pstryków, takich, dosłownie, ja na tle, tak było, tu byłem, tak wyglądało. Kontekst, którego brak, pustka za tymi zdjęciami, które są, które lepiej lub gorzej pokazują to, co miały pokazać - ale nic więcej. Brak tego ludzkiego wymiaru.
Ba, ja to wszystko jeszcze lepiej czy gorzej pamiętam - ale inni mogą już polegać tylko na moich słowach i własnej wyobraźni. Nie mam świadectwa, nie mam dowodu. Przepadło.

Dzisiaj może staram się nie mieć takich dylematów, wychodząc już z założenia, że w wątpliwej sytuacji lepiej zrobić jednak zdjęcie, niż gryźć potem bezsilnie łapę. Tak, zdjęć będzie więcej, wcale może i nie lepszych, może (a raczej na pewno) i mniejszy będzie przez to emocjonalny, osobisty ładunek każdego z nich... Na pewno jednak nie straci na tym mniej lub bardziej dosłownie pojmowana wartość dokumentacyjna. Wybór na szczęście mam wolny. Fotografuję wszak - i na szczęście - dla siebie.

La maladie d'amour

czyli

O zdjęciu, którego miało nie być

Gdybym miał wybrać dziesięć swoich zdjęć, które wziąłbym ze sobą na bezludną wyspę, to byłoby bez wątpienia jednym z nich. Ba, gdybym miał wybrać i pięć... Zresztą nie ma się co bawić w takie gry intelektualne. Patrząc z perspektywy fotograficznych doświadczeń i przeżyć, jest to jedno z moich najważniejszych zdjęć. I już.

Ani to dobre technicznie, ani perfekcyjne kompozycyjnie, ani światło nie jest ciekawe, o kolorystyce nie wspominając, nawet symetria kopuły Panteonu zepsuta jest pudłem rusztowania. Tym niemniej, choć na co dzień spoczywa w czeluściach albumu fotograficznego archiwum, skatalogowane pod numerem 09915, nie potrafię przestać na nie patrzeć, patrzeć bez emocji.

Paradoksalnie, zdjęcie to powstało - czy może raczej zaistniało - zupełnie przez przypadek. W zasadzie powinno go nie być, a i to z dwóch powodów. Przede wszystkim nigdzie się nie zamierzałem ruszać z domu, a już na pewno nie do Paryża. Przypadek sprawił w ostatniej chwili, że pojechałem w charakterze zastępstwa, aby nie zmarnowała się opłacona rezerwacja.

Do tego, aż do otrzymania wywołanych odbitek byłem święcie przekonany, że tego zdjęcia nie ma. A było tak... Tego czerwcowego dnia plątaliśmy się po Dzielnicy Łacińskiej. Siedziałem sobie w końcu leniwie, bez żadnych specjalnych planów, na schodach gotyckiego kościoła St. Etienne du Mont, gdzie właśnie przygotowywano się do ślubu. I to nie byle jakiego najwyraźniej, towarzystwo było ewidentnie z wyższej klasy, żeby nie rzec górnej półki. W końcu czarną limuzyną retro podjechała panna młoda. No, okazja do ciekawego zdjęcia - na tle pobliskiego Panteonu, niby to zupełnie nie moja tematyka, ale czemu nie? Wyjąłem aparat i przygotowałem się do zdjęcia, czekając aż ruszy w stronę kościoła.

W chwili gdy naciskałem spust, kątem oka dostrzegłem z prawej strony nadbiegającą kobietę, śpieszącą na zaczynającą się uroczystość... Za późno - mimowolnie trzasnęła migawka i gdy lustro wróciło na dół, zobaczyłem w celowniku jej kwiecistą sukienkę wypełniającą cały kadr. Po zdjęciu. Zanim zdążyłem się pozbierać, panna młoda, przebywszy te jeszcze kilka pozostałych kroków, weszła do kościoła. Klops. Towarzyszący mi kolega, wiedziony modelową schadenfreude, zdążył się nawet ponatrząsać z mojego pecha. Zmarnowałem szansę, trudno. Nie pierwszy i nie ostatni taki raz.

Zaskoczenie, zaskoczenie jakże pozytywne, przyszło dopiero po kilkunastu dniach, gdy odebrałem wywołane odbitki. A jednak przeświadczenie, czarnowidzcze przekonanie okazało się błędne. Zdecydował ułamek sekundy.

Rozwiany welon, niczym pyszne udrapowane szaty barokowych świętych mistrza Pinsla. Uśmiechnięta druhna zmagająca się z porywami wiatru. Dystyngowany ojciec z cylindrem w ręku, dumnie prowadzący piękną córkę, po raz ostatni. Uścisk uniesionych dłoni. Uśmiechnięta para w objęciu przyglądająca się temu spectaclum - jakież myśli chodziły im po głowach? Wspomnienia? Ta scena magnetycznie przyciągająca spojrzenia przechodniów. Intrygujące spojrzenie ciemnych oczu spod welonu.

Może najbardziej dziś, patrząc na to zdjęcie, zdaję sobie sprawę z upływu czasu.

Chwila. Ułamek sekundy. Zastygły w pomnikowej formie. A przecież tego nie ma. Ludzie rozeszli się do domów do swoich zajęć, rozjechali do swoich krajów, utrwalona na filmie scena rozsypała się zmieniona wiatrem czasu. Życie potoczyło się dalej. Te małe dzieci są już dorosłe. Dziewczynka kryjąca się za rozwianym welonem może już sama stanęła w roli panny młodej. A ci starsi? Toczą gdzieś wciąż swe spokojne żywota, czy też może już znają wszystkie odpowiedzi...?

Przypadkowi, anonimowi ludzie splatający się w skończenie doskonałą scenę. Kim byli? Kimś. Mieli swoje imiona, nazwiska, swoje sprawy, swoje światy. Ilu z tych widzów jeszcze pamięta ten krótki epizod, nic dla wielu nieznaczącą atrakcję? Kim byli główni bohaterowie tej sceny? Tak bardzo chciałbym to wiedzieć. Czy ten dzień wciąż kwitnie w ich pamięci, czy ich losy potoczyły się - i toczą - tak pięknie, z taką nadzieją, jaką wtedy żywili? Kwiaty zwiędły, euforia minęła - czy przygniotła ich szarość egzystencji, walki z codziennością, czy może ich życie to wciąż bajka? Gdzieś tam są odpowiedzi na wszystkie te pytania. Gdzieś tam...

Mi pozostało zdjęcie, jedno zdjęcie sprzed niemal dwudziestu lat, w którym zawarte jest to wszystko. Nawet nie próbuję sobie nic wyobrażać, bawić się w detektywa; mam tylko nadzieję, że są równie szczęśliwi, jak byli tego jedynego dnia.

Żal, tęsknota za tą piękną chwilą, zmarnowana szansa. Przecież tam byłem, nic mnie nie trzymało, mogłem, mogłem, mogłem… Aż chciałoby się tam wrócić, robić zdjęcie za zdjęciem, zatrzymać tę scenę we wszystkich możliwych szczegółach, w całym bogactwie, żyć na bieżąco jej atmosferą. Chciałoby się. Szansa minęła, uleciała i nie wróci. Ale cóż, w tamtych czasach oszczędnie dysponowałem materiałem zdjęciowym - z całego dwutygodniowego niemal pobytu przywiozłem niecałe trzy filmy, kilkadziesiąt zdjęć, z których każde jest bezcenne, każde unikatowe - jak i to. Czy byłoby równie ważne, gdyby było jednym z wielu?

I jeszcze piosenka, Choroba miłości, znana melodia, która towarzyszyła mi z głośników w Forum des Halles, może nawet tego samego dnia. Pasuje tu jak rzadko...

Patrzę na tę scenę oczami siebie sprzed lat. Myśl, działanie, przypadek, które zaowocowały tym kadrem. Gdzie byłem wtedy, gdzie jestem teraz? Gdzie jeszcze będę, choćby za te dwadzieścia lat, tak jak oni teraz?

Jedno, jedyne zdjęcie. Zdjęcie, którego miało nie być.

Na Kresy!

czyli

Koniec wyobraźni

Początek maja 1990 roku.

Jedziemy. Jedziemy do krainy tęsknot i emocji. Jeszcze kilka godzin i stronice Lorentza, Morelowskiego, Łopalewskiego czy Kłosa, zdjęcia Bułhaka czy Chomętowskiej (a nawet radzieckich Pamiatkikow isskustwa Sawietskowo Sajuza,,,) nabiorą koloru i zapachu. Kraj znajomy, a zarazem obcy, bliski, i odległy. Tajemniczy jednak. Gdzieś tam oczywiście kiełkuje czy to obawa, czy ciekawość o to, jak teraz jest naprawdę, na ile rzeczywistość sprosta oczekiwaniom... Choć entuzjazm bierze górę.

Odległy kraj marzeń. Zamek w Nowogródku, przed 1935.

W pewnym momencie, gdzieś na wyjeździe z Grodna, po pierwszych obserwacjach (choćby Fary Witoldowej już nie ma) pojawiła się niemal paniczna myśl - co ja tu robię, po co było tu jechać... Niech trwa ten świat ze starych zdjęć, świat dworów, zamków, starych opowieści, świat tęsknot, istniejący już tylko w wyobraźni.. Nie chcę znać tej prawdy zadającej mu zabójczy cios.

Szczęściem z czasem ciekawość zwyciężyła. Może po prostu udało się oswoić z rzeczywistością, ochłonąć po początkowym zderzeniu z prawdą. Może stare drewniane domki w zielonych ogrodach, widomy znak trwania, sielski znak dawnych czasów, przyniosły niejakie ukojenie.

Rzeczywistość. Nowogródek, 7.05.1990.

Nowogródek okazał się jednak niemal takim, jakim chciałoby się go zobaczyć, mały sielski, prowincjonalny i tchnący przeszłością. Może tylko pomnik Lenina w miejscu krzywych podcieniowych hal targowych, wskazujący wyciągniętą ręka wprost na rynkową knajpę, może trawiasty wygon w miejscu pałacu Radziwiłłów, na wprost wpółzrujnowanego kościoła św. Michała, były najdobitniejszym znakiem czasów.

Mir, 9.05.1990.

Soleczniki, Wilno, Troki, Żyrmuny, Mir, Nieśwież, Świteź, i znów Grodno... Każda z nazw będąca do niedawna symbolem, odległym i nieosiągalnym, trochę pomnikiem minionej chwały, trochę groźnym memento naszych czasów. Jestem. Widzę. Oddycham ich powietrzem, mogę dotknąć (ale czy dotykam?). Znajduję odpowiedzi, to, czego nie było widać na zdjęciach, co niejasne było na planach, co znałem tylko z opisów. nabiera wymiaru - mit nabiera rzeczywistych wymiarów, a pierwsze ekscytacje chyba jakoś gasną wobec jego tutaj codziennej normalności... A więc tak. Teraz wiem. A dzięki ustnym informacjom nawet wiem więcej niźli mogłem wyczytać w domu. Warto było.
Przy wyjeździe dostaję jeszcze małą haftowaną naszywkę, Pogoń. Relikwia?

Do tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych... 
Nowogródek, 7.05.1990.

Po powrocie do domu okazało się do kompletu, że nowy szerokokątny pentacon, na którym spoczął główny ciężar dokumentowania wycieczki był uszkodzony i zdjęcia są zasadniczo ostre tylko w środku kadru. Ale czy o te zdjęcia wtedy tak naprawdę chodziło?

Ktokolwiek będziesz w nowogródzkiej stronie...
Świteź, 9.05.1990.

Fakt, miło byłoby mieć dobrej jakości fotograficzny dokument czasów - acz jako wyzwalacze pamięci zdjęcia wystarczą takie ułomne, jakimi w większości są. Wtedy zdawało się zresztą, że ich powtórzenie jest na wyciągnięcie ręki. I jak to zwykle, tylko się tak w praktyce zdawało. Dziś już te miejsca wyglądają inaczej, tknęłą je choćby ręka poradzieckiej cukierkowej szkoły konserwacji zabytków (dobitnie widoczna na zamku w Mirze, który wtedy zdawał się być zamrożony w czasie końca dwudziestolecia międzywojennego), a i czasy już przecież nie te.

Słoneczna, piękna, pogodna ziemia, ćwierć wieku temu...