Słonecznym wieczorem

czyli

Inne miejsce, inni ludzie, inny czas

Trudno odtworzyć myśli chwili, w której 34 lata temu naciskałem spust spust aparatu, w kończącym się dniu wakacyjnej wycieczki. Dlaczego wtedy? Dlaczego tutaj? 

Który z elementów był tym decydującym? Może jeden, może wiele z nich tworzących finalną kompozycję, mówiącą - teraz. Może to i ważne, może nie.
Tak pozostało. Świadectwo.

Świat był poukładany, wszystko miało swoje miejsce, swą nazwę, cel i przyszłość, przyczynę i skutek. Znajomi mieli nazwiska, wspólne sprawy i własne problemy, sympatie i antypatie. Wszystko składało się na rzeczywistość, niczym elementy elementy idealnie spasowanej układanki. Tak było, tak mogło być.
Ludzie rozeszli się do swoich spraw, problemów, do swojego życia. Niektórych z nich jeszcze spotkaliśmy, innych może i mieliśmy spotkać. I tych dziadków z wnukiem, którzy nie byli przecież wtedy obcy. Wrócili gdzieś daleko, i jeszcze dalej.

Czas popłynął swoim torem, rozdmuchując pył przeszłości, pokazując inne oblicze rzeczywistości, może i boleśnie inne -  i płynąć będzie przecież i dalej. Czy właśnie tak miało być? Może. A czy musiało?

Dziś pozostały już tylko wyblakłe, pożółkłe odbitki pół pocztówki, z których z trudem odzyskać się daje choć śladowe wyobrażenie dawnych kolorów. Niedoskonałe wspomnienie minionej chwili, zazębiające się z pamięcią, czasem ją wyręczające, a czasem wprawiające w zakłopotanie swą niespodziewaną sprzecznością z tym, co przecież powinno być.

I tylko słońce wciąż zachodzi nad rozświetlonym blaskiem morzem, rzucając długie cienie na kamienie chodnika. A wszystko potoczyło się dalej, gdzieś daleko, i gdzieś bardzo blisko, w nieświadomości niewiedzy, plątaninie domysłów, i refleksji tego co bliskie..

Tak zwyczajnie, tak po prostu.

I tak dawno.

Nie było - nie ma - nie będzie

czyli

Już tylko pamięć 

W dzisiejszych czasach cyfrowej łatwości egzystencji fotografujemy dużo, łatwo i pozornie za darmo. Fotografujemy wszystko i cały czas, pozostawiając mniej lub bardziej precyzyjny i wyczerpujący obraz codzienności..

Acz dwadzieścia czy więcej lat temu nie było to takie oczywiste. Znakiem czasów było raczej bardzo oszczędne gospodarowanie materiałami  fotograficznymi - choćby i trywialnym Foto 65 w osobliwej postaci ładunku dziennego na szpuli 635. Nieraz z całodziennej wycieczki krajoznawczej przywoziło się dosłownie kilka zdjęć. Trudno nawet do końca powiedzieć, na ile był to rezultat faktycznej oszczędności, a na ile rygorystycznie pojmowanej samokontroli, może też po prostu swego rodzaju uwarunkowania kulturowego, niezwykłego pstrykaniu na prawo i lewo, jak leci.

W pamięci pozostało i niejedno niezrobione zdjęcie. Motyw, myśl, chwila decyzji... nie, nie warto. Z perspektywy upływającego czasu decyzja taka nieraz nie jawi się już taką oczywistą. Czego było żal, jednej jedynej klatki na najtańszym czarno-białym filmie? Czy może raczej zbyt wysoko postawiona była poprzeczka samokrytycyzmu?
Jak by nie było, zdjęcia nie ma - i czasem żal, zwłaszcza z perspektywy kilkunastu czy dwudziestu i więcej lat. Żal pamięci, żal minionego świata, który nie wróci. Zwłaszcza tych miejsc, których już nie ma w jakiejkolwiek postaci.
A może właśnie najbardziej brak mi dzisiaj takich zwykłych, najzwyklejszych pamiątkowych pstryków, takich, dosłownie, ja na tle, tak było, tu byłem, tak wyglądało. Kontekst, którego brak, pustka za tymi zdjęciami, które są, które lepiej lub gorzej pokazują to, co miały pokazać - ale nic więcej. Brak tego ludzkiego wymiaru.
Ba, ja to wszystko jeszcze lepiej czy gorzej pamiętam - ale inni mogą już polegać tylko na moich słowach i własnej wyobraźni. Nie mam świadectwa, nie mam dowodu. Przepadło.

Dzisiaj może staram się nie mieć takich dylematów, wychodząc już z założenia, że w wątpliwej sytuacji lepiej zrobić jednak zdjęcie, niż gryźć potem bezsilnie łapę. Tak, zdjęć będzie więcej, wcale może i nie lepszych, może (a raczej na pewno) i mniejszy będzie przez to emocjonalny, osobisty ładunek każdego z nich... Na pewno jednak nie straci na tym mniej lub bardziej dosłownie pojmowana wartość dokumentacyjna. Wybór na szczęście mam wolny. Fotografuję wszak - i na szczęście - dla siebie.

La maladie d'amour

czyli

O zdjęciu, którego miało nie być

Gdybym miał wybrać dziesięć swoich zdjęć, które wziąłbym ze sobą na bezludną wyspę, to byłoby bez wątpienia jednym z nich. Ba, gdybym miał wybrać i pięć... Zresztą nie ma się co bawić w takie gry intelektualne. Patrząc z perspektywy fotograficznych doświadczeń i przeżyć, jest to jedno z moich najważniejszych zdjęć. I już.

Ani to dobre technicznie, ani perfekcyjne kompozycyjnie, ani światło nie jest ciekawe, o kolorystyce nie wspominając, nawet symetria kopuły Panteonu zepsuta jest pudłem rusztowania. Tym niemniej, choć na co dzień spoczywa w czeluściach albumu fotograficznego archiwum, skatalogowane pod numerem 09915, nie potrafię przestać na nie patrzeć, patrzeć bez emocji.

Paradoksalnie, zdjęcie to powstało - czy może raczej zaistniało - zupełnie przez przypadek. W zasadzie powinno go nie być, a i to z dwóch powodów. Przede wszystkim nigdzie się nie zamierzałem ruszać z domu, a już na pewno nie do Paryża. Przypadek sprawił w ostatniej chwili, że pojechałem w charakterze zastępstwa, aby nie zmarnowała się opłacona rezerwacja.

Do tego, aż do otrzymania wywołanych odbitek byłem święcie przekonany, że tego zdjęcia nie ma. A było tak... Tego czerwcowego dnia plątaliśmy się po Dzielnicy Łacińskiej. Siedziałem sobie w końcu leniwie, bez żadnych specjalnych planów, na schodach gotyckiego kościoła St. Etienne du Mont, gdzie właśnie przygotowywano się do ślubu. I to nie byle jakiego najwyraźniej, towarzystwo było ewidentnie z wyższej klasy, żeby nie rzec górnej półki. W końcu czarną limuzyną retro podjechała panna młoda. No, okazja do ciekawego zdjęcia - na tle pobliskiego Panteonu, niby to zupełnie nie moja tematyka, ale czemu nie? Wyjąłem aparat i przygotowałem się do zdjęcia, czekając aż ruszy w stronę kościoła.

W chwili gdy naciskałem spust, kątem oka dostrzegłem z prawej strony nadbiegającą kobietę, śpieszącą na zaczynającą się uroczystość... Za późno - mimowolnie trzasnęła migawka i gdy lustro wróciło na dół, zobaczyłem w celowniku jej kwiecistą sukienkę wypełniającą cały kadr. Po zdjęciu. Zanim zdążyłem się pozbierać, panna młoda, przebywszy te jeszcze kilka pozostałych kroków, weszła do kościoła. Klops. Towarzyszący mi kolega, wiedziony modelową schadenfreude, zdążył się nawet ponatrząsać z mojego pecha. Zmarnowałem szansę, trudno. Nie pierwszy i nie ostatni taki raz.

Zaskoczenie, zaskoczenie jakże pozytywne, przyszło dopiero po kilkunastu dniach, gdy odebrałem wywołane odbitki. A jednak przeświadczenie, czarnowidzcze przekonanie okazało się błędne. Zdecydował ułamek sekundy.

Rozwiany welon, niczym pyszne udrapowane szaty barokowych świętych mistrza Pinsla. Uśmiechnięta druhna zmagająca się z porywami wiatru. Dystyngowany ojciec z cylindrem w ręku, dumnie prowadzący piękną córkę, po raz ostatni. Uścisk uniesionych dłoni. Uśmiechnięta para w objęciu przyglądająca się temu spectaclum - jakież myśli chodziły im po głowach? Wspomnienia? Ta scena magnetycznie przyciągająca spojrzenia przechodniów. Intrygujące spojrzenie ciemnych oczu spod welonu.

Może najbardziej dziś, patrząc na to zdjęcie, zdaję sobie sprawę z upływu czasu.

Chwila. Ułamek sekundy. Zastygły w pomnikowej formie. A przecież tego nie ma. Ludzie rozeszli się do domów do swoich zajęć, rozjechali do swoich krajów, utrwalona na filmie scena rozsypała się zmieniona wiatrem czasu. Życie potoczyło się dalej. Te małe dzieci są już dorosłe. Dziewczynka kryjąca się za rozwianym welonem może już sama stanęła w roli panny młodej. A ci starsi? Toczą gdzieś wciąż swe spokojne żywota, czy też może już znają wszystkie odpowiedzi...?

Przypadkowi, anonimowi ludzie splatający się w skończenie doskonałą scenę. Kim byli? Kimś. Mieli swoje imiona, nazwiska, swoje sprawy, swoje światy. Ilu z tych widzów jeszcze pamięta ten krótki epizod, nic dla wielu nieznaczącą atrakcję? Kim byli główni bohaterowie tej sceny? Tak bardzo chciałbym to wiedzieć. Czy ten dzień wciąż kwitnie w ich pamięci, czy ich losy potoczyły się - i toczą - tak pięknie, z taką nadzieją, jaką wtedy żywili? Kwiaty zwiędły, euforia minęła - czy przygniotła ich szarość egzystencji, walki z codziennością, czy może ich życie to wciąż bajka? Gdzieś tam są odpowiedzi na wszystkie te pytania. Gdzieś tam...

Mi pozostało zdjęcie, jedno zdjęcie sprzed niemal dwudziestu lat, w którym zawarte jest to wszystko. Nawet nie próbuję sobie nic wyobrażać, bawić się w detektywa; mam tylko nadzieję, że są równie szczęśliwi, jak byli tego jedynego dnia.

Żal, tęsknota za tą piękną chwilą, zmarnowana szansa. Przecież tam byłem, nic mnie nie trzymało, mogłem, mogłem, mogłem… Aż chciałoby się tam wrócić, robić zdjęcie za zdjęciem, zatrzymać tę scenę we wszystkich możliwych szczegółach, w całym bogactwie, żyć na bieżąco jej atmosferą. Chciałoby się. Szansa minęła, uleciała i nie wróci. Ale cóż, w tamtych czasach oszczędnie dysponowałem materiałem zdjęciowym - z całego dwutygodniowego niemal pobytu przywiozłem niecałe trzy filmy, kilkadziesiąt zdjęć, z których każde jest bezcenne, każde unikatowe - jak i to. Czy byłoby równie ważne, gdyby było jednym z wielu?

I jeszcze piosenka, Choroba miłości, znana melodia, która towarzyszyła mi z głośników w Forum des Halles, może nawet tego samego dnia. Pasuje tu jak rzadko...

Patrzę na tę scenę oczami siebie sprzed lat. Myśl, działanie, przypadek, które zaowocowały tym kadrem. Gdzie byłem wtedy, gdzie jestem teraz? Gdzie jeszcze będę, choćby za te dwadzieścia lat, tak jak oni teraz?

Jedno, jedyne zdjęcie. Zdjęcie, którego miało nie być.

Na Kresy!

czyli

Koniec wyobraźni

Początek maja 1990 roku.

Jedziemy. Jedziemy do krainy tęsknot i emocji. Jeszcze kilka godzin i stronice Lorentza, Morelowskiego, Łopalewskiego czy Kłosa, zdjęcia Bułhaka czy Chomętowskiej (a nawet radzieckich Pamiatkikow isskustwa Sawietskowo Sajuza,,,) nabiorą koloru i zapachu. Kraj znajomy, a zarazem obcy, bliski, i odległy. Tajemniczy jednak. Gdzieś tam oczywiście kiełkuje czy to obawa, czy ciekawość o to, jak teraz jest naprawdę, na ile rzeczywistość sprosta oczekiwaniom... Choć entuzjazm bierze górę.

Odległy kraj marzeń. Zamek w Nowogródku, przed 1935.

W pewnym momencie, gdzieś na wyjeździe z Grodna, po pierwszych obserwacjach (choćby Fary Witoldowej już nie ma) pojawiła się niemal paniczna myśl - co ja tu robię, po co było tu jechać... Niech trwa ten świat ze starych zdjęć, świat dworów, zamków, starych opowieści, świat tęsknot, istniejący już tylko w wyobraźni.. Nie chcę znać tej prawdy zadającej mu zabójczy cios.

Szczęściem z czasem ciekawość zwyciężyła. Może po prostu udało się oswoić z rzeczywistością, ochłonąć po początkowym zderzeniu z prawdą. Może stare drewniane domki w zielonych ogrodach, widomy znak trwania, sielski znak dawnych czasów, przyniosły niejakie ukojenie.

Rzeczywistość. Nowogródek, 7.05.1990.

Nowogródek okazał się jednak niemal takim, jakim chciałoby się go zobaczyć, mały sielski, prowincjonalny i tchnący przeszłością. Może tylko pomnik Lenina w miejscu krzywych podcieniowych hal targowych, wskazujący wyciągniętą ręka wprost na rynkową knajpę, może trawiasty wygon w miejscu pałacu Radziwiłłów, na wprost wpółzrujnowanego kościoła św. Michała, były najdobitniejszym znakiem czasów.

Mir, 9.05.1990.

Soleczniki, Wilno, Troki, Żyrmuny, Mir, Nieśwież, Świteź, i znów Grodno... Każda z nazw będąca do niedawna symbolem, odległym i nieosiągalnym, trochę pomnikiem minionej chwały, trochę groźnym memento naszych czasów. Jestem. Widzę. Oddycham ich powietrzem, mogę dotknąć (ale czy dotykam?). Znajduję odpowiedzi, to, czego nie było widać na zdjęciach, co niejasne było na planach, co znałem tylko z opisów. nabiera wymiaru - mit nabiera rzeczywistych wymiarów, a pierwsze ekscytacje chyba jakoś gasną wobec jego tutaj codziennej normalności... A więc tak. Teraz wiem. A dzięki ustnym informacjom nawet wiem więcej niźli mogłem wyczytać w domu. Warto było.
Przy wyjeździe dostaję jeszcze małą haftowaną naszywkę, Pogoń. Relikwia?

Do tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych... 
Nowogródek, 7.05.1990.

Po powrocie do domu okazało się do kompletu, że nowy szerokokątny pentacon, na którym spoczął główny ciężar dokumentowania wycieczki był uszkodzony i zdjęcia są zasadniczo ostre tylko w środku kadru. Ale czy o te zdjęcia wtedy tak naprawdę chodziło?

Ktokolwiek będziesz w nowogródzkiej stronie...
Świteź, 9.05.1990.

Fakt, miło byłoby mieć dobrej jakości fotograficzny dokument czasów - acz jako wyzwalacze pamięci zdjęcia wystarczą takie ułomne, jakimi w większości są. Wtedy zdawało się zresztą, że ich powtórzenie jest na wyciągnięcie ręki. I jak to zwykle, tylko się tak w praktyce zdawało. Dziś już te miejsca wyglądają inaczej, tknęłą je choćby ręka poradzieckiej cukierkowej szkoły konserwacji zabytków (dobitnie widoczna na zamku w Mirze, który wtedy zdawał się być zamrożony w czasie końca dwudziestolecia międzywojennego), a i czasy już przecież nie te.

Słoneczna, piękna, pogodna ziemia, ćwierć wieku temu...

Wicher się zerwał (cz. 1) - Altreichenau

czyli

O wartości dokumentalnej

Nieraz ulegamy iluzji bezczasu. Zdamy się trwać w miejscu, gdy tylko świat wokół nas przepływa. Czy to na lepsze, czy to na gorsze. Zmiany zdają się często naturalne, czy wręcz niedostrzegalne, wpisane w naturalny rytm kształtującej się nieustannie codzienności. Nieraz dopiero odpowiedni kontekst pozwala jednak dostrzec ich całą doniosłość.
Najprostszym, a i chyba najbrutalniejszym kontekstem, jest perspektywa czasu. Gdy dzień wczorajszy, choć miniony nieuchronnie, wydaje się zwykły, wręcz codzienny, na wyciągnięcie ręki, to upływ lat, czy dekad, uwidacznia już dobitnie doniosłość zmian.
W bardzo dużym stopniu dotyczy to wszak fotografii, mniej lub bardziej precyzyjnie dokumentującej swoje tu i teraz chwili powstania. Czas - że się powtórzę - zatrzymany. Dokument. Każde zdjęcie jest niepowtarzalnym dokumentem, każdy z tysiąca seryjnie trzepanych cyfrowych pstryków, kasowanych potem lekką rączką w celu zrobienia miejsca na karcie pamięci czy dysku - na kolejne cyfrowe pstryki, w nadziei, że któryś w końcu będzie fajny, zaspokoi naszą próżność favami w internetowej galerii czy innymi like'ami na fejsie. Bezrefleksyjność...?
Robiąc zdjęcie zatrzymujemy czas, tworzymy unikatowy, niepowtarzalny dokument, który, już za lat kilka czy kilkanaście, może stać się naprawdę niepowtarzalnym dokumentem, pokazującym rzeczy, miejsca, a może i przede wszystkim ludzi - minione. Jak prosto beztroska fotografia może nabrać wagi takiego dokumentu?

Ewangelicki kościół w dzisiejszych Starych Bogaczowicach od XVIII wieku stanowił stały element krajobrazu wsi, silną dominantę jej ulicowej kompozycji. Po II wojnie światowej podzielił los wielu śląskich ewangelickich świątyń, pozostając opustoszałym, gdy nowej społeczności wystarczył przecież pobliski - i zresztą wspanialszy - kościół katolicki.

Barokowa świątynia z wolna chyliła się ku upadkowi, będąc niemym pomnikiem czasów minionych i posępną pamiątką zmian, które dotknęły te ziemie. Zdało by się, barokowy zabytek, nieźle mimo wszystko zachowany, w środku cywilizacji, w naszych czasach jest zupełnie bezpieczny. Zdało by się....

Kilka spośród zwykłych zdawało by się, beztroskich wakacyjnych zdjęć sprzed piętnastu lat. Dwa pochmurne, deszczowe dni sierpnia 1999. Tak było, i tak już nigdy nie będzie - po dwustu z górą letnim dziele anonimowych rąk pozostał już tylko pusty plac. Buldożery górą.

Nie ma już powrotu. Ćmi się może tylko niejaka gorzka i bezsilna refleksja, gdybym wtedy wiedział, że czas ucieka tu tak nieubłaganie, może mniej rutynowo bym do tego podszedł... Trudno.

Codzienność odeszła w przeszłość. Pozostały zdjęcia.

Bo zdjęcia zostają - warto o tym pamiętać.

Czerń i biel w kolorze

Trudno oprzeć się wrażeniu, że historia zatoczyła koło. Dzisiejsze nowoczesne aparaty cyfrowe rejestrujące te wszystkie piękne barwne zdjęcia na wielomegapikselowych matrycach, czarnobiałych matrycach z mozaikami barwnych filtrów, pod względem metody rejestracji barw cofają nas tak naprawdę w przeszłość o ponad stulecie.

Dążenie do rejestracji zdjęć barwnych jest praktycznie tak samo stare, jak fotografia. Mniej lub bardziej udane próby czynione już były około połowy XIX wieku, zaś w końcu lat 60. owegoż wieku fotografia barwna była już ze strony teoretycznej tak rozpracowana, co opatentowana.  Na przeszkodzie rejestracji barwnych obrazów stała jednak - obok niejakiej złożoności ówczesnych metod - także i ograniczona barwoczułość dostępnych emulsji światłoczułych - w ostatniej ćwierci wieku w najlepszym razie ortochromatycznych, ślepych w zakresie czerwieni.
W roku 1906 Adolf Miethe opracował wreszcie metodę sensybilizacji panchromatycznej (uczulenia w całym paśmie widzialnym) - i już w roku następnym pojawiły się na rynku płyty autochromowe Lumiére, rejestrujące barwne obrazy, przezrocza, na czarno-białej emulsji, poprzez warstwę kolorowych filterków, ziaren skrobi barwionych w barwach podstawowych. Oglądając naświetloną płytę pod światło otrzymywało się obraz barwny, niestety - z racji na znaczne pochłanianie światła przez filtry, przezrocza Autochrome nie nadawały się do projekcji. Na takich właśnie autochromach utrwalone zostały na przykład sto lat temu przez Tadeusza Rzącę barwne obrazy Małopolski sprzed Wielkiej Wojny.
Oparte na podobnej addywnej zasadzie działania materiały fotograficzne - tzw. rastrowe - zdominowały amatorską fotografię barwną i film amatorski aż do drugiej połowy lat trzydziestych, gdy w końcu pojawiły się "prawdziwe" współczesne wielowarstwowe błony barwne (Kodachrome w 1935 i rok później Agfacolor Neu), produkowane były jeszcze nawet po wojnie (Dufaycolor).
Rastry barwne nanoszone były na podłoża - również drukowane - w różny sposób, nieregularnie, jak wspomniany Autochrome czy Agfacolor I, osobliwie zaś jako rastry liniowe, w postaci mozaiki różnobarwnych krzyżujących się linii - Dufaycolor.
Szczytem wyuzdania technologii rastrowej był raster soczewkowy, łączący w sobie niejako zalety rastra i wyciągów barwnych. W metodzie tej, do której należały materiały Kodacolor, Agfacolor II czy Optocolor (Siemens-Berthon), błona nie była pokrywana barwnym rastrem, i w ogóle była błoną czysto czarno-białą, a jedynie skierowane ku przodowi podłoże tłoczone było w raster malutkich soczewek, dobranych tak, że każda tworzyła na warstwie światłoczułej obraz źrenicy wejściowej obiektywu. Jeśli na obiektyw założyło się specjalny trójbarwny filtr, z trzema sektorami w barwach podstawowych, każda z soczewek rastra rejestrowała czarno-bały obraz filtra, obok siebie wycinki wszystkich trzech kolorów. Wywołaną odwracalnie błonę wystarczyło teraz poddać projekcji przez rzutnik z założonym na obiektyw takim samym trójbarwnym filtrem, aby z czarno-białego zdjęcia otrzymać na ekranie barwny obraz.
I tak z czerni i bieli, z bezbarwnej mozaiki rodził się kolor - jak w aparacie cyfrowym.

Zwyczajnie

Codzienność zatrzymana w kadrze - kolejny niepowtarzalny obraz rzeczywistości, która z czasem stała się odległą przeszłością. Dokument.

Bratysława, 4.09.1989.

Może nawykiem z czasów fotografii tradycyjnej jest to, że w przeciwieństwie do dzisiejszych cyfrowych misiów nie kasuję zdjęć, nawet nieudanych. Wszak każde jest niepowtarzalne. Acz, z drugiej strony, ile warte jest dziś zdjęcie, takie jedno z tysięcy podobnych, w dobie cyfrowego szumu informacyjnego? Im mniej zdjęć, tym większy ładunek emocjonalny wiąże się z każdym z nich, acz tym mniej zarazem ukazują, tym więcej trzeba pamiętać - lub spróbować sobie wyobrazić.
Dziś raczej dąży się jednak do perfekcjonizmu i efektu wizualnego, ważniejszego od emocji czy przekazu - dzięki łatwości cyfrowej obróbki i korekcji dostępnej każdemu; niejako narzuca to jako obowiązującą stylistykę właściwą raczej fotografii komercyjnej, reklamowej. Zdjęcie tak czy inaczej niepełnowartościowe technicznie nie jest nic warte, i już.
A gdzież to, co można by uznać za fotografię normalną, amatorską? Szczerą, bezpretensjonalną, poprawną i świadomą? Gdzieś chyba pomiędzy zdychającą właśnie łomografią, z całą jej formalną, estetyczną i techniczną indolencją, a miliardami obrazków klepanych smartfonami, pomiędzy żałosnymi zdjęciami pseudoartystów, zastępujących formę wydumanym przekazem. Czyli skryta wstydliwie, nigdzie...?